ΕΝΟΤΗΤΑ 7 Η τιμωρία της κακιάς πεθεράς [Β]

Η τιμωρία της κακιάς πεθεράς  [Β]           (Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης - Τὸ χριστόψωμο)

Ὁ καπετὰν Καντάκης πρὸ πέντε ἡμερῶν εἶχε πλεύσει μὲ τὴν βρατσέραν του εἰς τὴν ἀπέναντι νῆσον μὲ φορτίον ἀμνῶν καὶ ἐρίφων, καὶ ἤλπιζεν ὅτι θὰ ἑώρταζε τὰ Χριστούγεννα εἰς τὴν οἰκίαν του. Ἀλλὰ τὸν λογαριασμὸν τὸν ἔκαμνεν ἄνευ τοῦ ξενοδόχου, δηλαδή ἄνευ τοῦ Βορρᾶ, ὅστις ἐφύσησεν αἰφνιδίως ἄγριος, καὶ ἔκλεισεν ὅλα τὰ πλοῖα εἰς τοὺς ὅρμους ὅπου εὑρέθησαν.

 Ἡ Διαλεχτὴ ἐδέχθη περὶ τὴν ἑσπέραν τὴν ἐπίσκεψιν τῆς πενθερᾶς της, ἀσυνήθως φιλόφρονος καὶ μειδιώσης, ἥτις τῇ εὐχήθη διὰ χιλιοστὴν φορὰν τὸ στερεότυπον «μ’ ἕναν καλὸ γυιό». Καὶ οὐ μόνον τοῦτο, ἀλλὰ τῇ προσέφερε καὶ ἓν χριστόψωμο. «Τὸ ζύμωσα μοναχή μου» εἶπεν ἡ γραῖα «μὲ γειὰ νὰ τὸ φᾷς.»

Ἡ Διαλεχτὴ οὐδέποτε ἠδύνατο νὰ φαντασθῇ ἢ νὰ ὑποπτεύσῃ κακόν τι. Τὸ μεσονύκτιον ἠγέρθη, ἐνεδύθη καὶ ἀπῆλθεν εἰς τὴν ἐκκλησίαν. Περὶ τὴν αὐγήν, ἐπέστρεψεν ἐκ τοῦ ναοῦ, ἀλλ’ εὗρε τὴν πενθεράν της γοερῶς θρηνοῦσαν. Ἐλθοῦσα αὕτη πρὸ ὀλίγων στιγμῶν εὗρε τὸν υἱὸν της κοκκαλωμένον καὶ ἄπνουν. Ἡ Διαλεχτὴ παρετήρησε τὴν ἀπουσίαν τοῦ χριστοψώμου καὶ ἀμέσως ἐνόησε τὰ πάντα. Ὁ Καντάκης ἔφαγε τὸ φαρμακωμένο χριστόψωμον, τὸ ὁποῖον ἡ γραῖα στρίγλα εἶχε παρασκευάσει διὰ τὴν νύμφην της.

Ἰατροὶ ἐπιστήμονες δὲν ὑπῆρχον ἐν τῇ μικρᾷ νήσῳ· οὐδεμία νεκροψία ἐνεργήθη. Μόνη ἡ γραῖα ἤξευρε τὸ αἴτιον τοῦ θανάτου καὶ, συναισθανθεῖσα τὸ ἔγκλημά της, δὲν ἐμέμφθη τὴν νύμφην της, ἀλλὰ τοὐναντίον τὴν ὑπερήσπισε κατὰ τῆς κακολογίας ἄλλων. Ἐὰν ἔζησε καὶ ἄλλα κατόπιν Χριστούγεννα, ἡ ἄστοργος πενθερὰ καὶ ἀκουσία παιδοκτόνος, δὲν θὰ ἦτο βεβαίως πολὺ εὐτυχὴς εἰς τὸ γῆράς της.

                                                                                                                                                         (Διασκευή)

 

Εντοπισμός μετοχών και απόδοση του νοήματός τους

1. Γνωριμία με τις μετοχές που μεταφράζονται με «να».

 

… εὗρε τὴν πενθεράν της γοερῶς θρηνοῦσαν … βρήκε την πεθερά της να θρηνεί γοερά

Έτσι, συμπληρώνουμε τον πίνακα με τις επιλογές για το πιθανό νόημα των μετοχών:

ότι - που - αν και - καθώς  - επειδή – αφού - όταν - αν  –οντας ή –ώντας   –μένος, –μένη, –μένο  να

 

2. Με βάση αυτόν τον πίνακα, αποδίδουμε τις υπόλοιπες μετοχές του κειμένου:

Ἡ Διαλεχτὴ ἐδέχθη τὴν ἐπίσκεψιν τῆς πενθερᾶς της, ἀσυνήθως φιλόφρονος καὶ μειδιώσης Η Διαλεχτή δέχτηκε την επίσκεψη της πεθεράς της που ήταν ασυνήθιστα ευγενική και που χαμογελούσε

Ἐλθοῦσα αὕτη πρὸ ὀλίγων στιγμῶν εὗρε τὸν υἱὸν της κοκκαλωμένον καὶ ἄπνουν. Όταν ήρθε αυτή πριν από λίγο, βρήκε τον γιο της κοκκαλωμένο και χωρίς ανάσα (νεκρό).

… συναισθανθεῖσα τὸ ἔγκλημά της, δὲν ἐμέμφθη τὴν νύμφην της … επειδή συναισθάνθηκε (συνειδητοποίησε) το έγκλημά της, δεν κατηγόρησε την νύφη της

 

 

Η πρόθεση «πρὸ»

Η πρόθεση αυτή έχει δίπλα της πάντα την γενική πτώση. Δύο βασικές σημασίες της είναι: «μπροστά» (τόπος) και «πριν» (χρόνος).

Πρόθεση	Πτώση	Σημασία	Παραδείγματα
πρό	γενική	τόπος (μπροστά)	πρὸ τῶν πυλῶν = μπροστά στις πύλες
		χρόνος (πριν)	πρὸ πέντε ἡμερῶν = πριν πέντε μέρες πρὸ ὀλίγων στιγμῶν = πριν λίγες στιγμές, πριν λίγο

 

Η πρόθεση «ἄνευ» 

Πρόθεση	Πτώση	Σημασία	Παραδείγματα
ἄνευ	γενική	χωρίς	ἄνευ τοῦ ξενοδόχου = χωρίς τον ξενοδόχο

Κάποιες γνωστές φράσεις με την πόθεση «ἄνευ» στα Νέα Ελληνικά είναι:

άνευ όρων = χωρίς όρια, χωρίς περιορισμούς, σε απόλυτο βαθμό

άνευ προηγουμένου = χωρίς προηγούμενο, που δεν έχει συμβεί ξανά, πρωτόγνωρο

άνευ λόγου και αιτίας = χωρίς λόγο και αιτία, χωρίς αιτιολογία

 

Επεξηγηματικά

 

ἀμνοί καὶ ἔριφοι	αρνιά και κατσίκια
περὶ τὴν ἑσπέραν	περίπου το βράδυ, κατά το βράδυ
φιλόφρων	ευγενικός, περιποιητικός
φιλοφρόνηση	έπαινος, κολακεία, κομπλιμέντο
καὶ οὐ μόνον τοῦτο	και όχι μόνο αυτό
τῇ προσέφερε	της πρόσφερε
εἷς, μία, ἕν	ένας, μία, ένα
μὲ γειὰ	με υγεία
οὐδέποτε ἠδύνατο… νὰ ὑποπτεύσῃ	ποτέ δεν μπορούσε… να υποπτευθεί
κακόν τι	κάποιο/κάτι κακό (αόριστη αντωνυμία τὶς, τὶς, τὶ)
ἠγέρθη	σηκώθηκε
ἐνεδύθη καὶ ἀπῆλθεν εἰς τὴν ἐκκλησίαν	ντύθηκε και αναχώρησε για την εκκλησία
περὶ τὴν αὐγήν	περίπου την αυγή, κατά την αυγή
ἄπνους	χωρίς πνοή, νεκρός
εὗρε	βρήκε
ἐνόησε	κατάλαβε, συνειδητοποίησε
ἡ γραῖα στρίγλα	η κακιά γριά
οὐδεμία νεκροψία ἐνεργήθη	καμία νεκροψία δεν πραγματοποιήθηκε
δὲν ἐμέμφθη	δεν κατηγόρησε
ἀλλὰ τοὐναντίον	αλλά αντίθετα
ἄστοργος	χωρίς στοργή και τρυφερότητα
ἀκουσία παιδοκτόνος	που σκότωσε το παιδί της χωρίς να το θέλει
εὐτυχὴς εἰς τὸ γῆράς της	ευτυχισμένη στα γηρατειά της

 

 

Ολοκληρώνοντας την Ενότητα 7

Θυμόμαστε την αντωνυμία ὅστις, ἥτις, ὅ τι:

 

à ὅστις ἐφύσησεν = ο οποίος φύσηξε

à ἥτις τῇ εὐχήθη = η οποία της ευχήθηκε

 

εκούσιος – ακούσιος

Το επίθετο εκούσιος -α -ο χρησιμοποιείται για πράξη που γίνεται με τη θέληση του προσώπου το οποίο την εκτελεί.

Συνώνυμα: εθελούσιος, οικειοθελής

Αντίθετο: ακούσιος

Αντίστοιχα, έχουμε (τα επιρρήματα):

εκουσίως ή εκούσια = οικειοθελώς

ακουσίως ή ακούσια = άθελα

 

Ορισμένα ομόρριζα του ρήματος «μέμφομαι» στα Νέα Ελληνικά

à μομφή = κατηγορία, παράπονο

Είναι γνωστή η «πρόταση μομφής», η κατηγορία εναντίον της κυβέρνησης ή εναντίον πολιτικών προσώπων που θεωρούνται ακατάλληλα ή επιζήμια για το γενικό συμφέρον

àμεμψίμοιρος = αυτός που παραπονιέται συνέχεια για την μοίρα του, ο γκρινιάρης                 

à μεμπτός = αυτός που μπορούμε να κατηγορήσουμε                                                                                                   

à αξιόμεμπτος = αυτός που αξίζει να κατηγορήσουμε                                                                  

à άμεμπτος =  αυτός που κανείς δεν μπορεί να κατηγορήσει

 

Δύο γένη, αλλά ίδιες καταλήξεις: ουσιαστικά που λήγουν σε –ος

Ενικός αριθμός
	Αρσενικό	Θηλυκό
Ονομαστική	ὁ ἰατρός	ἡ νῆσος
Γενική	τοῦ ἰατροῦ	τῆς νήσου
Δοτική	τῷ ἰατρῷ	τῇ νήσῳ
Αιτιατική	τὸν ἰατρόν	τὴν νῆσον
Κλητική	ὦ ἰατρέ	ὦ νῆσε
Πληθυντικός αριθμός
	Αρσενικό	Θηλυκό
Ονομαστική	οἱ ἰατροί	αἱ νῆσοι
Γενική	τῶν ἰατρῶν	τῶν νήσων
Δοτική	τοῖς ἰατροῖς	ταῖς νήσοις
Αιτιατική	τοὺς ἰατρούς	τὰς νήσους
Κλητική	ὦ ἰατροί	ὦ νῆσοι

 

Και κάτι που φανερώνει… μοναδικότητα και, για αυτόν τον λόγο, δεν έχει πληθυντικό:  εἷς, μία, ἕν = ένας, μία, ένα

Ενικός αριθμός
	Αρσενικό	Θηλυκό	Ουδέτερο
Ονομαστική	εἷς	μία	ἕν
Γενική	ἑνός	μιᾶς	ἑνός
Δοτική	ἑνί	μιᾷ	ἑνί
Αιτιατική	ἕνα	μίαν	ἕν